Vụ tai nạn thương tâm lật xe 29 chỗ chở 18 người xảy ra tại xã Phình Hồ, Lào Cai (huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái cũ) ngày hôm qua đã lấy đi sinh mạng của quá nhiều người. Chuyến đi định mệnh này là tiếp nối rất nhiều chuyến đi thiện nguyện của những tấm lòng bồ tát vẫn thường cùng nhau đến với đồng bào vùng cao.
 |
| Hiện trường vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng khiến 9 người trong một đoàn thiện nguyện tại Lào Cai bị thiệt mạng |
Nỗi đau tai nạn giao thông nếu tính ở góc độ số nạn nhân trong một năm thì nhiều hơn rất nhiều so với nạn nhân thiên tai, chỉ ít hơn so với những bệnh dịch lớn nhiều năm mới có một lần. Nếu tai nạn xe khách ở đường bằng thì lỗi phần lớn do con người trong các vụ va chạm xe, thì tai nạn xe đường đèo dốc lại rất thường hay nói đến nguyên nhân là xe mất phanh.
Giờ khoảng cách miền núi và miền xuôi đã gần lại, con người ta đi lại thăm thân, du lịch, làm ăn ngày càng nhiều. Tuy nhiên, đường miền núi thực sự nguy hiểm. Mật độ xe ngày càng tăng, xe cá nhân ngày càng nhiều, nếu không có những hiểu biết nhất định về phanh khi lái xe thì thật mạo hiểm.
Đầu tiên phải nói rằng khi xe đổ đèo nếu phanh liên tục thì không xe nào chịu được. Nhiệt độ tăng cao sẽ làm trống/đĩa phanh mất ma sát hoàn toàn. Đối với phanh dầu (có ở tất cả các xe con) nhiệt độ dầu sôi lên sẽ làm dầu mất sức nén. Các xe khách, xe tải sử dụng phanh khí nén (phanh hơi) cũng có thể rò rỉ khí mất hơi, còn phần lớn mất phanh chủ yếu do nhiệt.
Nói như vậy thì làm thế nào để đảm bảo an toàn khi đi đường đèo. Thực tế tai nạn chỉ là hi hữu nhưng đều thảm khốc khi mất phanh. Nếu ở đường bằng phanh chân là chính, thì ở đường đèo vai trò phanh chân lại là phụ đối với lực kéo xe xuống dốc. Các cơ cấu có vai trò phanh xe cụ thể có thể gồm các loại dưới đây.
 |
| Sơ đồ minh họa chu trình hoạt động của động cơ đốt trong 4 kỳ |
Phanh động cơ (engine brake)
Xe xuống dốc tuyệt đối không được tắt máy hoặc về số 0. Khi khoá điện ở vị trí OFF (bằng chìa khoá hoặc nút bấm) thì tất cả các cơ cấu liên quan điện sẽ ngừng hoạt động. Không ai làm cái việc “tự sát” như vậy. Ở vị trí 0 thì chuyển động của hộp số và động cơ hoàn toàn cắt rời.
Xe có số tay (MT) thì phải chủ động đi số thấp ngay từ đầu dốc, đến khi xe lao nhanh xuống dốc mới về số thấp thì gần như không vào số được nữa. Khi đấy mà vừa cắt côn lại vừa phanh chân thì 100% phanh sẽ cháy nhanh chóng sau đó. Lúc đó bắt buộc vẫn phải nhả côn, phanh ngắt quãng và trông vào may rủi.
Xe có hộp số tự động (AT) thì thường có các kí hiệu số M (Manual), S (Sport) hoặc L (Low Gear) đấy là các chế độ có thể giữ xe ở các bánh răng ăn khớp số 2 hoặc 1. Một số hộp số AT đời cũ không có các số này, thì có thể có nút chặn số, không cho xe vượt quá số 3.
Ở các số thấp, động cơ có vai trò như một bộ phanh, vòng quay từ bánh xe, hộp số truyền vào nén khí trong khoang xi lanh. Khi đó động cơ thường có vòng tua rất cao. Đừng lo lắng vì điều đó. Vòng quay chưa đến vùng vạch đỏ thì không có hại gì cho động cơ. Tất cả các loại ô tô đều có thể tận dụng lực phanh này.
Đối với xe máy tay ga (côn tự động) khi xuống dốc, thường nhả hết ga, nếu có biểu hiện côn ngắt, máy êm, xe lao nhanh thì phải bóp phanh, kéo ga để côn bám trở lại, khi đó động cơ sẽ phanh ghì xe lại. Ngày xưa ai đi xe máy côn tay mà bóp cả phanh lẫn côn khi phanh gấp sự cố thì đấy là không hiểu nguyên lý phanh động cơ.
Phanh Jake Brake
Xe động cơ diesel khác với động cơ xăng. Động cơ xăng khi bướm gió hút đóng, piston bị lực hút chân không kéo lại “ghì động cơ” ở kì hút. Động cơ diesel thì khí vẫn nạp đầy ở kì hút, sau khi nén thì piston bật trở lại. Chính vì vậy ở cuối kì nén của piston thay vì chuyển sang chu kì nổ thì cưỡng bức xu páp xả đột ngột mở ra, khí nén thoát ra ống xả.
Cơ cấu này gọi là Jake Brake, thường thấy ở động cơ diesel lớn, nó không phức tạp, đắt tiền nhưng phức tạp ở thời điểm xả khí đòi hỏi phải chính xác. Nhược điểm của nó là tiếng ồn rất lớn không thích hợp với xe khách, hoặc ở những nơi cư dân tập trung gần đèo dốc, nhất là vào ban đêm. Thường các động cơ xe đầu kéo có cơ cấu này. Trong đô thị thường cấm sử dụng Jake Brake.
Phanh khí xả (Exhaust Brake)
Nguyên lý của phanh này là có một cánh bướm (van tiết lưu) trong ống xả. Khi bật chế độ phanh, van đóng lại, chặn đường thoát khí thải, tạo áp suất ngược trong xi lanh làm piston chuyển động chậm lại. Phanh này có lực hãm yếu hơn phanh Jake, cấu tạo đơn giản, rẻ tiền và êm ái hơn. Các xe tải diesel cỡ vừa và nhỏ thường được tích hợp, nhưng ít có ở các xe con.
Phanh Retarder
Phanh này sử dụng bộ hãm dầu (Hydraulic Retarder) sử dụng cánh quạt khuấy dầu trong buồng kín, hoặc điện từ (Electromagnetic Retarder) dùng nam châm điện tạo ra dòng điện xoáy trong đĩa kim loại để hãm. Đặc điểm của Retarder là lực hãm cực kỳ lớn và ổn định, hoạt động êm ái (tiếng kêu u u đặc trưng).
Retarder là hệ thống phanh phụ hiện đại và hiệu quả nhất cho xe hạng nặng, thường thấy ở hầu hết các xe tải lớn, xe khách đường dài và xe bus cỡ lớn, đặc biệt quan trọng cho những xe chạy đường núi, xuống dốc dài. Các xe đầu kéo đời mới hầu như đều có.
Nếu Jake Brake chỉ nặng chừng 30-40 kg và giá khoảng 3.000-4.000 USD thì Retarder nặng 200-300 kg, giá 10.000-15.000 USD. Với trọng lượng tăng đáng kể như vậy, chỉ một số ít xe con và SUV hiệu suất rất cao mới có thể được trang bị bộ hãm này.
Đối với vụ tai nạn xe 29 chỗ ngồi lao dốc không phanh ngày hôm qua rất có thể là xe động cơ diesel, không có phanh Jake, không có Retarder và chỉ có phanh khí xả (Exhaust). Nếu xe không vào số được khi lao dốc thì phanh khí xả cũng thành vô dụng. Nếu là xe đời cũ sử dụng phanh dầu thì phanh càng mất nhanh so với phanh khí nén.
Khi có việc phải thuê xe từ đồng bằng lên miền núi, nếu lái xe chưa hề có kinh nghiệm đi đường đèo thì là một rủi ro cực lớn. Xe 29 chỗ không có thiết kế phanh thích hợp đi đèo núi là một rủi ro lớn thứ hai. Trong đoàn thiện nguyện có một người say xe ở lại không đi tiếp, rất có thể hành trình đèo dốc trước đó xe không được vận hành mượt mà bởi không có các cơ cấu phanh hỗ trợ.
Các bạn có xe con từ đồng bằng lần đầu đi đường đồi núi cần phải tìm hiểu kĩ xe của mình được trang bị những cơ cấu an toàn gì. Cơ cấu chống bó cứng phanh ABS gần như đều có. Cần xem xe có hệ thống cân bằng điện tử ESP/ESC, hệ thống phân bổ lực phanh EBD, hệ thống kiểm soát đổ đèo HDC không (rất có thể các xe 29 chỗ đời cũ, giá rẻ cũng không có các cơ cấu này). Xe con có các số M/S/L mà không biết sử dụng cũng đừng vội mạo hiểm đi đường đèo dốc.
Copy link
