Kiểm định khí thải xe máy: dễ hay khó?

Có mật độ xe máy / người dân lớn nhất thế giới, Đài Loan được xem là mô hình quản lý thành công đối với loại phương tiện này.

Trước hết, cần khẳng định rằng việc kiểm soát khí thải đối với phương tiện cơ giới nói chung, và xe máy nói riêng là đúng đắn, và đã được nhiều quốc gia trên toàn thế giới thực hiện, nhằm bảo vệ môi trường (đặc biệt là ở các đô thị lớn), thúc đẩy phát triển của kinh tế-xã hội, và hơn tất cả chính là đảm bảo sức khỏe của người dân.

Hiện nay, Việt Nam có 49 triệu xe máy đã đăng ký, với tốc độ tăng trưởng rất nhanh. Hơn 1/3 số xe tập trung ở hai thành phố lớn là Hà Nội và Hồ Chí Minh. Đây là con số rất lớn, nhưng nếu tính theo tỉ lệ xe lưu thông trên đường, Việt Nam vẫn đứng sau Đài Loan.

Theo thống kê, nước ta hiện cứ 1.000 người dân sở hữu khoảng 460 xe máy, trong khi con số này của Đài Loan là 676 xe máy/1.000 dân. Dẫu vậy, tình hình giao thông tại Đài Loan lại khá tốt với chất lượng không khí không quá ô nhiễm. Vậy nguyên nhân vì đâu khu vực này có thể kiểm soát tốt được hệ thống giao thông và chất lượng môi trường như vậy?

Dù có mức sống cao, người dân Đài Loan vẫn sử dụng phổ biến xe máy do tính tiện dụng của loại phương tiện này.

Quy trình kiểm định tối giản

Sự thành công của Đài Loan trong việc giám sát khí thải xe máy đến từ nhiều yếu tố. Trong đó, trước tiên phải kể tới việc giảm thiểu tối đa những phiền hà cho người sở hữu xe. Tại đây, những người mua xe máy sẽ có thể sử dụng thoải mái trong vòng 5 năm đầu, và chỉ cần kiểm tra định kì khí thải từ năm thứ 6 với chu kỳ 1 lần mỗi năm. Tới mốc này, cơ quan chức năng sẽ gửi thông báo tới từng chủ xe.

Nếu không chấp hành sau 3 lần “nhắc nhở”, các chủ xe sẽ bị phạt 2.000 NTD (tương đương hơn 1,5 triệu đồng). Và nếu tiếp tục phớt lờ, chiếc xe sẽ bị cấm hoàn toàn việc sang tên đổi chủ.

Đáng chú ý, do mọi chi phí đều lấy từ ngân sách quốc gia (chủ yếu từ nguồn thu là thuế môi trường), nên quy trình kiểm tra sẽ hoàn toàn miễn phí.

Ngay khi xe được đưa vào vị trí, hệ thống camera sẽ tự động nhận diện biển số và truy xuất thông tin từ máy chủ của chính phủ.

Bản thân quy trình kiểm tra khí thải xe tại đây cũng hết sức đơn giản. Sau khi xe vào đúng vị trí, camera sẽ nhận diện biển số, và tự động truy xuất toàn bộ thông ti, không yêu cầu chủ xe phải khai báo hay làm bất cứ thủ tục giấy tờ nào. Tiếp đó, kĩ thuật viên sẽ cắm thiết bị đo vào ống xả để lấy số liệu theo quy trình đã định sẵn. Toàn bộ dữ liệu thu được sẽ chuyển lên máy chủ, để đối chiếu với mức tiêu chuẩn mà chính phủ Đài Loan quy định.

Trong trường hợp phương tiện không đạt tiêu chuẩn (chủ yếu là bốn thông số như CO, HC), các kĩ thuật viên sẽ khắc phục tại chỗ (vệ sinh bugi, thay lọc gió…). Tuy nhiên, nếu không có hiệu quả, chủ xe sẽ có 1 tháng để khắc phục trước khi nhận được “trát” phạt từ cơ quan chức năng.

Kiểm tra khí thải một chiếc xe máy.

Nếu xe đạt chuẩn, đơn vị kiểm định sẽ dán tem chứng nhận. Toàn bộ lịch sử kiểm định của mỗi xe sẽ được lưu trữ trên hệ thống cơ sở dữ liệu của chính quyền để truy xuất khi cần.

Xe nếu không đạt chuẩn sẽ được xử lý tại chỗ, hoặc có 1 tháng để khắc phục hoàn toàn vấn đề.

Xã hội hóa là bí quyết

Bên cạnh việc đề ra quy trình kiểm tra đơn giản hết mức có thể như trên, Đài Loan cũng áp dụng mạnh mẽ cơ chế xã hội hóa các trạm kiểm tra khí thải cho xe máy, và thậm chí đặt ngay trong các cửa hàng sửa chữa xe vừa và nhỏ. Theo khảo sát một số trạm kiểm định tại Đài Bắc cho thấy, chính phủ Đài Loan hiện hỗ trợ 80 NTD (tương đương khoảng 64.000 đồng) cho mỗi xe kiểm tra khí thải.

Hệ thống máy kiểm tra khí thải rất nhỏ gọn (lắp đặt trong một cơ sở sửa chữa xe máy tại ngoại ô thành phố Đài Bắc).

Với việc cho phép bất kì đơn vị nào cũng có thể đăng ký để trở thành trạm kiểm tra khí thải cho xe máy, chỉ cần đáp ứng đủ tiêu chuẩn theo quy định đề ra, chính phủ Đài Loan đã tạo ra một mạng lưới trạm kiểm định rộng lớn, phủ khắp toàn bộ lãnh thổ - thay vì chỉ vài trăm trạm tự xây dựng và quản lý.

Mặt khác, các cơ sở sữa chữa có thể dễ dàng đầu tư máy kiểm tra khí thải, khi mức chi phí đầu tư cho mỗi hệ thống này không lớn so với doanh nghiệp, chỉ khoảng 25.000 NTD (gần 200 triệu đồng), chưa bao gồm các chi phí phát sinh liên quan tới việc cập nhật phần mềm và bảo trì hàng năm. Hiện nay, Đài Loan đang giao toàn bộ việc quản lý chất lượng khí thải xe gắn máy cho ngành Tài nguyên và Môi trường.

Cơ quan quản lý Đài Loan cấp giấy phép cho các cơ sở kiểm định, cũng như cá nhân có đủ tiêu chuẩn để tiến hành kiểm tra khí thải xe máy.

Để đảm bảo chất lượng đánh giá, cơ quan quản lý sẽ thanh tra định kỳ các trạm kiểm tra mỗi năm 1 lần, cả về cơ sở vật chất lẫn con người. Nếu trạm có vấn đề dù là nhỏ nhất, tần suất thanh tra sẽ tăng dày, thậm chí lên tới 6 lần/năm. Với mỗi lần điều chỉnh về tiêu chuẩn, chính phủ sẽ chủ động thông báo trước cho các nhà sản xuất và các trạm kiểm tra để có đủ thời gian chuẩn bị.

Thủ thuật hé ống thu khí thải có thể giúp các chỉ số tốt hơn, nhưng để đạt đủ mọi tiêu chuẩn được quy định không phải điều dễ dàng, chưa kể tới nguy cơ bị phạt nặng nếu hành vi gian lận này bị phát hiện.

Thực tế, việc tiến hành kiểm định cũng đem lại nhiều lợi ích cho bản thân mỗi doanh nghiệp sửa chữa. Theo trao đổi với một số chủ cơ sở, việc được công khai địa chỉ trên hệ thống cổng thông tin giao thông của chính phủ cũng giúp họ cũng có thể thu hút được nhiều khách hàng mới thông qua việc đáp ứng thật tốt dịch vụ kiểm tra khí thải, đồng thời có nguồn thu từ việc khắc phục, sửa chữa các xe không đạt tiêu chuẩn.

Ngoài ra, để khuyến khích các trạm kiểm tra đạt thành tích tốt, Đài Loan hiện áp dụng khung theo dõi, đánh giá, từ đó tiến hành khen thưởng những trạm không để xảy ra sai sót và kiểm tra được nhiều xe.

Lợi cả đôi bề

Dĩ nhiên, những ích lợi đem lại cho cộng đồng và xã hội mà những chiếc xe máy thải khí ít ô nhiễm là điều dễ nhận thấy. Tuy nhiên, bản thân những chủ xe cũng cần nhận thức rõ quyền lợi của mình trong việc đảm bảo "xế cưng" đạt chuẩn khí thải. Ngoài việc giữ bền xe, tiết kiệm nhiên liệu, việc bảo đảm xe vận hành tối ưu cũng góp phần quan trọng đối với trải nghiệm vận hành hàng ngày cũng như tính an toàn trên đường di chuyển.

Hiện nay, bên cạnh việc giám sát chặt chẽ phương tiện, chính quyền Đài Loan cũng phân vùng rõ từng khu vực hoạt động đối với phương tiện xe máy, tùy thuộc vào tiêu chuẩn khí thải cụ thể. Tại thủ phủ Đài Bắc hiện nay có 5 khu vực bắt buộc xe máy phải đạt Euro 5 mới được phép vận hành (cao hơn so với yêu cầu chung của toàn Đài Loan là Euro 4).

Ngoài tem kiểm định, sự giám sát chéo trong người dân cũng đóng vai trò quan trọng đối với việc đảm bảo tuân thủ chuẩn khí thải chung.

Mặt khác, chính quyền cũng có những biện pháp để kích thích người dân sử dụng phương tiện “sạch” hơn, bao gồm cả việc hỗ trợ tài chính để đổi từ xe cũ nát (đặc biệt là các loại Euro 2) sang xe mới với chuẩn khí thải tốt hơn, hoặc ưu đãi về thủ tục, thuế phí cho những ai có xu hướng chuyển qua sử dụng xe chạy điện.

Lộ trình đã rõ

Tới nay, theo phương án mới nhất về lộ trình áp dụng tiêu chuẩn khí thải đối với mô tô, xe gắn máy vừa được Cục Đăng kiểm Việt Nam điều chỉnh, trình lên Bộ Giao thông vận tải, việc thực hiện lộ trình sẽ áp dụng ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 1-7-2018 với xe dung tích xi lanh từ 175 cm³ trở lên.

Đài Loan mất khoảng 4 năm cho việc chuẩn bị và triển khai hoàn thiện quy trình kiểm tra khí thải định kì cho xe máy.

Cũng theo dự thảo nói trên, việc kiểm soát khí thải mô tô 175cm3 trở lên được thực hiện tại các thành phố loại 1 từ 1-7-2020 (thay vì từ 1-7-2018 như trước đây); thực hiện tại các thành phố loại 2 từ 1-7-2022 (thay vì 1-7-2018). Đối với mô tô có dung tích xi lanh dưới 175cm3 và xe gắn máy, dự thảo đưa ra hai phương án thực hiện thời điểm kiểm tra khí thải.

Cụ thể, phương án 1 sẽ do UBND các tỉnh, thành phố quy định, còn phương án 2, thực hiện từ 1-7-2020 đối với xe sử dụng trên 15 năm tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh; từ 1-7-2022 thực hiện với xe trên 10 năm sử dụng tại các thành phố loại đặc biệt và loại 1; từ 1-7-2025 thực hiện đối với xe trên 5 năm sử dụng tại các thành phố loại đặc biệt, loại 1 và loại 2...

Một lộ trình rõ ràng là điều hết sức quan trọng trong việc kiểm soát khí thải xe máy.

Về chi phí, Cục Đăng kiểm cũng đề xuất mức giá bù đắp chi phí kiểm tra là 49.500 đồng/xe và 10.000 đồng lệ phí cấp giấy chứng nhận kiểm định (bao gồm cả tem), khác với mức phí đề xuất trước đây khoảng 100.000 - 150.000 đồng/lần/xe/2 năm.

Như thế, có thể thấy việc kiểm định khí thải phương tiện không hề là câu chuyện phiền toái, nếu có sự vào cuộc đồng thuận của cả cơ quan chức năng và người dân, dựa trên khung quy trình hợp lý. Trong đó, việc tối giản thủ tục; cân bằng hài hòa trách nhiệm, quyền lợi của các cơ sở kiểm định; tuyên truyền ý thức bảo vệ môi trường tới chủ xe chính là những yếu tố quan trọng nhất.

Nguyễn Thúc Hoàng Linh