Tình trạng tái chế pin xe điện tại Trung Quốc: Tràn ngập các xưởng chui, rủi ro môi trường và an toàn

Hình ảnh được Yicai ghi lại tại một xưởng tái chế pin không giấy tờ ở Trung Quốc

Một thị trường xám trong lĩnh vực tái chế pin xe điện đang phát triển nhanh chóng tại Trung Quốc, theo điều tra của trang truyền thông Trung Quốc Yicai. Báo cáo cho rằng các cơ sở không được cấp phép đang xử lý phần lớn pin lực đã qua sử dụng. Những hoạt động trong thị trường xám này có thể mang lại lợi nhuận khoảng 10.000 nhân dân tệ (khoảng 37,4 triệu đồng) cho mỗi xe được xử lý, nhưng đồng thời gây lo ngại lớn về môi trường, an toàn lao động và sự phát triển lành mạnh của ngành tái chế chính thống. Khi Trung Quốc bước vào giai đoạn lượng pin xe điện hết hạn sử dụng tăng mạnh, Yicai nhận định sự chi phối của thị trường xám đang trở thành thách thức đáng kể đối với mục tiêu phát triển bền vững.

Thị trường xám và thực trạng tái chế phi chính thức

Trong một phóng sự thực địa tại Huệ Châu, Quảng Đông, Yicai cho biết họ đã tiếp cận được một xưởng tái chế hoạt động chui gần Khu công nghiệp Thanh Thảo Oa. Cơ sở này không treo biển tên công ty, cổng ra vào bị kiểm soát chặt chẽ, nhưng bên trong có hơn 100 bộ pin đã bị tháo rời nằm rải rác trên nền bê tông, cùng các máy cắt nhỏ và dụng cụ khoan.

Theo mô tả của Yicai, công nhân tại đây kiểm tra thủ công từng cell pin, tháo rời bộ pin bằng khoan, bọc lại những cell còn tốt bằng màng mới và chuẩn bị bán ra thị trường. Một số cell bị hư hỏng thì được tách để thu hồi kim loại như niken, coban và lithium.

Quản lý xưởng, được Yicai gọi bằng tên giả Wu Lei, cho biết pin đã qua sử dụng được thu mua từ nhiều nguồn gồm công ty bảo hiểm, nhà đấu giá, đội xe gọi xe công nghệ và chủ xe cá nhân. Ông nói với phóng viên rằng có ngày xưởng của ông từng xử lý gần 1.000 bộ pin. Với những bộ pin phức tạp, họ gửi sang cơ sở khác để tháo dỡ chuyên sâu.

Động lực kinh tế phía sau

Biên lợi nhuận từ hoạt động tái chế pin này là rất cao

Yicai phân tích rằng lợi nhuận chính của hoạt động kể trên đến từ chênh lệch giá mua và bán. Các xưởng trong thị trường xám thường mua cell với giá 0,5 đến 0,6 nhân dân tệ (khoảng 1.870 đến 2.244 đồng) mỗi ampe giờ, sau đó bán lại với giá 1 nhân dân tệ (khoảng 3.740 đồng) mỗi ampe giờ sau khi “làm đẹp” bề ngoài.

Với một bộ pin xe điện tầm 600 km chứa khoảng 200 cell 100Ah, Yicai ước tính lợi nhuận có thể đạt khoảng 10.000 nhân dân tệ mỗi xe. Nhờ biên lợi nhuận này, các xưởng chui có thể trả giá cao hơn doanh nghiệp hợp pháp tới 30%, khiến nguồn pin thải bị “chặn lại” trước khi đến tay các đơn vị trong danh sách trắng.

Dẫn số liệu từ Sách trắng về tái chế pin lithium-ion Trung Quốc năm 2024, Yicai cho biết dù công suất tái chế trên danh nghĩa đạt 3,8 triệu tấn, các doanh nghiệp trong “danh sách trắng” chỉ xử lý khoảng 623.000 tấn, tương đương chưa đến 18% công suất.

Ngược lại, Yicai dẫn các ước tính trong ngành cho rằng các cơ sở ngoài danh sách trắng, đặc biệt là xưởng nhỏ, đang nắm tới 75% khối lượng tái chế thực tế. Chi phí mở một xưởng nhỏ được cho là dưới 600.000 nhân dân tệ, nhưng lợi nhuận có thể lên đến hàng triệu nhân dân tệ mỗi năm.

Rủi ro môi trường và an toàn

Yicai ghi nhận rằng nhiều công nhân làm việc mà không có đồ bảo hộ đầy đủ, kim loại bắn tung tóe trong quá trình cắt, và chất điện phân pin không được xử lý đúng cách. Điều này tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, ô nhiễm không khí và đất.

Trong khi các doanh nghiệp lớn như CATL có thể đạt tỷ lệ thu hồi lithium trên 90% và niken, coban, mangan trên 98%, Yicai cho biết các xưởng nhỏ chỉ tạo ra “bột đen”, sau đó phải bán lại cho nhà máy lớn xử lý tiếp, dẫn đến lãng phí tài nguyên và gia tăng rủi ro môi trường. Bản thân ông Wu Lei cũng thừa nhận rằng khi thiếu hàng, xưởng đôi khi trộn lẫn cell có dung lượng khác nhau để bán, làm dấy lên lo ngại về chất lượng và an toàn của pin tái chế trên thị trường thứ cấp.

Phản ứng của ngành và chính sách mới từ Trung Quốc

Sự thiếu quy chuẩn và an toàn trong cách xử lý pin xe điện tại các xưởng chui là nguy cơ với môi trường và ngành tái chế pin chính thống

Trước làn sóng pin hết hạn sử dụng dự kiến đạt khoảng 820.000 tấn vào năm 2025 và hơn 1 triệu tấn vào năm 2030, chính quyền Trung Quốc sẽ áp dụng “Quy định Tạm thời về Quản lý Tái chế và Sử dụng Toàn diện Pin điện Phế thải” từ tháng 4 tới.

Cụ thể, các quy định mới tập trung vào:

• Tăng cường truy vết nguồn gốc pin
• Siết quản lý thu hồi
• Thúc đẩy mô hình “sản xuất – tái chế – tái sinh” khép kín

Tuy nhiên, nhiều chủ xưởng trong thị trường xám nói với Yicai rằng họ vẫn tự tin sẽ tiếp tục giành được nguồn pin vì “ai trả giá cao hơn thì thắng”.

Ông Feng Siyao, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Ứng dụng Lưu trữ Năng lượng Trung Quốc, cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở công suất mà ở việc thiếu nguồn pin hợp pháp cho doanh nghiệp đạt chuẩn. Ông cảnh báo thị trường xám đang tạo ra rủi ro hệ thống về giá cả và truy vết pin. Trong khi đó, ông Sun Xudong từ Hội Kỹ sư Ô tô Trung Quốc nhận định các xưởng chui đang “bóp nghẹt không gian sinh tồn” của doanh nghiệp hợp pháp.

Triển vọng phía trước

Yicai dẫn ý kiến của nhiều chuyên gia cho rằng để thu hẹp thị trường xám, Trung Quốc cần triển khai một loạt giải pháp đồng bộ thay vì chỉ dựa vào một văn bản pháp lý đơn lẻ. Theo họ, điều này trước hết đòi hỏi việc siết chặt giám sát đối với các cơ sở thu gom và tháo dỡ pin, đồng thời làm rõ hơn trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi tái chế trái phép để tăng tính răn đe.

Bên cạnh đó, các chuyên gia đề xuất thiết lập cơ chế xử lý lũy tiến, tương tự mô hình “thẻ vàng, thẻ đỏ”, nhằm loại bỏ dần những đơn vị vi phạm khỏi thị trường. Một hướng tiếp cận khác cũng được nhắc tới là học hỏi kinh nghiệm của Liên minh châu Âu, nơi trách nhiệm tái chế pin được gắn chặt với quy trình đăng ký và hủy đăng ký phương tiện, buộc người tiêu dùng phải chứng minh việc xử lý pin hợp pháp trước khi hoàn tất thủ tục pháp lý cho xe.

Trong khi đó, Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc cho biết họ đã tiến hành hơn 8.300 cuộc thanh tra đối với các cơ sở tháo dỡ và xử lý pin phế thải trên toàn quốc. Cơ quan này nhấn mạnh rằng việc quản lý và tái chế pin lực không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn cá nhân, an ninh tài sản và bảo vệ môi trường, đồng thời kêu gọi người dân chỉ giao pin đã qua sử dụng cho các kênh hợp pháp thay vì tiếp tay cho thị trường xám.

Duy Thành