Điều gì khiến dầu động cơ chuyển màu đen?

Dầu động cơ qua sử dụng thường đổi màu sẫm hơn, nhưng không phải mức độ sẫm nào cũng đáng ngại

Dầu động cơ được pha chế nhằm bôi trơn các bộ phận chuyển động, giảm mài mòn, hỗ trợ làm kín vòng piston, giữ cặn bẩn lơ lửng và góp phần truyền nhiệt. Vì tầm quan trọng đó, một số người đặt câu hỏi liệu thay dầu có thể làm tăng công suất động cơ hay không. Trong đa số trường hợp, thay dầu không trực tiếp làm tăng mã lực. Tuy nhiên, dầu mới có thể giúp khôi phục khả năng bôi trơn tối ưu và giảm tổn thất do ma sát nếu dầu cũ đã xuống cấp, qua đó giúp động cơ vận hành đúng hiệu suất thiết kế.

Một đặc điểm dễ nhận thấy của dầu động cơ là sự thay đổi màu theo thời gian sử dụng. Dầu mới thường có màu hổ phách trong hoặc vàng nhạt. Sau một thời gian vận hành, dầu có thể chuyển sang nâu sẫm hoặc đen. Sự thay đổi này là bình thường và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố.

Trong điều kiện vận hành thông thường, dầu động cơ phải tiếp xúc với nhiệt độ cao duy trì liên tục, thường vượt 100°C và ở một số khu vực còn cao hơn đáng kể. Quá trình nóng lên và nguội đi lặp lại, còn gọi là chu kỳ nhiệt, có thể khiến dầu và gói phụ gia của nó dần sẫm màu. Hơn nữa, quá trình oxy hóa cũng là một yếu tố quan trọng. Khi các phân tử dầu phản ứng với oxy, đặc biệt ở nhiệt độ cao, cấu trúc hóa học của chúng cũng bắt đầu bị phân hủy. Quá trình này tạo ra các sản phẩm phụ góp phần làm dầu sẫm màu hơn và nếu kéo dài có thể làm tăng tính axit cũng như hình thành cặn bùn.

Màu sắc và tình trạng của dầu động cơ từ mức mới đến qua sử dụng

Dầu động cơ hiện đại còn chứa các chất tẩy rửa và phân tán nhằm giữ các tạp chất như hạt kim loại siêu nhỏ, muội than và cặn carbon ở trạng thái lơ lửng. Thay vì để những vật chất này bám trên bề mặt chi tiết máy, dầu sẽ giữ chúng cho đến kỳ thay dầu tiếp theo. Vì vậy, dầu có thể sẫm màu nhanh do đang thực hiện đúng chức năng làm sạch. Nói cách khác, màu đen tự thân không đồng nghĩa với việc dầu đã mất tác dụng.

Nhiều người vẫn cho rằng chỉ cần nhìn màu dầu là có thể quyết định thời điểm thay, nhưng đây là quan niệm chưa thực chính xác. Các nhà sản xuất thường quy định chu kỳ thay dầu dựa trên quãng đường, điều kiện vận hành và hệ thống theo dõi tuổi thọ dầu thay vì chỉ dựa vào màu sắc. Trên thực tế, dầu sẫm màu ngay sau khi thay có thể đơn giản là đang cuốn theo lượng cặn còn sót lại bên trong động cơ.

Tuy nhiên, một số dấu hiệu bất thường cần được lưu ý. Độ nhớt, tức mức độ đặc loãng của dầu, phải phù hợp với cấp độ mà nhà sản xuất khuyến nghị. Nếu dầu đã sử dụng trở nên quá đặc, có hiện tượng bùn hoặc cảm giác lợn cợn khi kiểm tra, điều đó có thể cho thấy dầu bị oxy hóa nghiêm trọng, nhiễm bẩn nhiều hoặc đã sử dụng vượt quá chu kỳ khuyến cáo. Khi đó, việc thay dầu là cần thiết.

Việc thay dầu động cơ nên tuân thủ chu kỳ bảo dưỡng, dấu hiệu nhiễm bẩn thay vì chỉ dựa vào màu sắc

Một dấu hiệu đáng lo ngại khác là dầu có màu nâu nhạt đục như sữa hoặc xuất hiện bọt khí. Hiện tượng này có thể cho thấy nước làm mát đã rò rỉ và hòa lẫn vào dầu, thường do hỏng gioăng quy lát hoặc nứt vỡ một chi tiết trong động cơ. Nước làm mát trộn lẫn với dầu sẽ làm suy giảm khả năng bôi trơn và có thể gây hư hỏng nghiêm trọng nếu không xử lý kịp thời. Trường hợp này cần được kiểm tra ngay.

Sự khác biệt giữa động cơ xăng và diesel cũng ảnh hưởng đến màu dầu. Động cơ diesel hoạt động theo nguyên lý tự cháy do nén và thường tạo ra nhiều muội than hơn so với động cơ xăng đánh lửa bằng bugi. Cho dù các xe diesel hiện đại được trang bị bộ lọc hạt nhằm giảm phát thải ra môi trường, nhưng muội than vẫn hình thành trong buồng đốt. Một phần muội có thể lọt qua khe hở vòng piston và đi vào cácte, nơi dầu sẽ giữ chúng ở trạng thái lơ lửng. Kết quả là dầu trong động cơ diesel thường sẫm màu rất nhanh, thậm chí chỉ sau một thời gian ngắn kể từ khi thay.

Trong những trường hợp này, dầu sẫm màu nhanh không nhất thiết đồng nghĩa với việc dầu đã xuống cấp. Thay vào đó, đây là biểu hiện của việc dầu đang xử lý các sản phẩm phụ của quá trình đốt cháy. Do đó, việc bảo dưỡng nên tuân theo khuyến cáo của nhà sản xuất, xét đến điều kiện vận hành, loại động cơ và tiêu chuẩn dầu sử dụng, thay vì chỉ dựa vào quan sát bằng mắt thường.

Duy Thành